Пра славутую віцебскую махорку

Некалі будынак на Пакроўскай вырабляў вядомы на ўвесь Саюз прадукт

 

Юлія Пухавіцкая, навуковы супрацоўнік Лепельскага раённага краязнаўчага музея

Чым слаўны Віцебск? На гэтае пытанне кожны адкажа па-свойму. Адзін скажа, што тут жыў і ствараў свае работы Марк Шагал, іншы назаве фестываль мастацтваў «Славянскі Базар», трэці ўзгадае непаўторны «лятаючы» рэльеф горада. Але калі б гэтае пытанне задалі простаму салдату часоў Вялікай Айчыннай, ён з вялікай доляй верагоднасці адказаў бы — вядома, махоркай! Так лічыў і народны паэт БССР Аркадзь Куляшоў, які прысвяціў віцебскай махорцы аднайменны верш. Пра махорачную фабрыку, прадукцыя якой славілася далёка за межамі нашага горада, пойдзе гаворка ў гэтым артыкуле.

ВАКОЛ ЦЭРКВЫ, АГАРОДЖЫ, КРАМЫ, СІНАГОГІ...

Марк Шагал

Безумоўна, галоўная славутасць не толькі Пакроўскай вуліцы, але і ўсяго Задзвінскага квартала — гэта дом-музей Марка Шагала. Менавіта гэты невялікі цагляны будынак з’яўляецца месцам паломніцтва сотняў тысяч самых розных людзей з усяго свету.

Але варта трохі звярнуць з пракладзенага турыстычнага шляху і можна ўбачыць не менш цікавыя месцы — будынак піваварнага завода, што захаваўся з дарэвалюцыйных часоў, руіны сінагогі, закінуты будынак клуба металістаў — як фантомы з іншага часу.

Картонна-паліграфічны камбінат (былая тытунёва-махорачная фабрыка). Вуліца Пакроўская. Фота: Юры Шэпелеў

А ў нашым выпадку і збочваць нікуды не трэба: менш за 100 метраў ад помніка славутаму мастаку — і перад намі будынак тытунёва-махорачнай фабрыкі. Зрэшты, гэта таксама фантом, бо ўжо амаль 40 гадоў тут працуе картонава-паліграфічны камбінат. Да таго ж у гады Вялікай Айчыннай вайны будынак быў амаль цалкам разбураны, пазней — атынкаваны і пазбаўлены свайго чырвонацаглянага каларыту. А калісьці тут лунаў характэрны духмяны, моцны водар, добра знаёмы рабочым і сялянам, салдатам і нават хатнім гаспадыням, — водар махоркі.

ЗАНЯТКІ ГАБРЭЯЎ НОСЯЦЬ ХАРАКТАР КАМЕРЦЫЙНЫ

Еўдакім Раманаў

У гэтым годзе фабрыка магла б адзначаць 130‑годдзе. У 1883 г. адзін з многіх прадпрымальных віцебскіх габрэяў, купец 1‑й гільдыі Арон Калбаноўскі вырашыў, што вырабляць больш выгадна, чым перапрадаваць, і пачаў вытворчасць махоркі і тытуню. І не пралічыўся – сродкі, укладзеныя ў будаўніцтва будынка і няхітрае абсталяванне, неўзабаве акупіліся. Хоць у горадзе гэта было не адзінае падобнае прадпрыемства, менавіта фабрыка Калбаноўскага была найбуйнейшай па колькасці работнікаў і аб’ёму вытворчасці.

Да рэвалюцыі тут працавала ад 20 да 165 рабочых, гадавая выручка складала ў лепшыя гады да 300 тысяч рублёў. На тэрыторыі Беларусі яна саступала толькі знакамітай тытунёвай фабрыцы Шарашэўскага ў Гародні, прадукцыя якой неаднаразова адзначалася медалямі на міжнародных выставах. Дарэчы, гэтая фабрыка існуе і па сённяшні дзень пад назвай «Нёман».

Будынак былой фабрыкі. Сучасны фотаздымак і параўнанне: Віктар Барысенкаў

Да сусветных тытунёвых гігантаў таго часу віцебскай фабрыцы было, вядома, далёка, але ўсё ж прадукцыя карысталася немалым попытам. У гаспадароў фабрыкі меліся ўласныя плантацыі тытуню ва Ўкраіне, выпускаўся курыльны, нюхальны тытунь і махорка.

Калбаноўскі і яго спадкаемцы год за годам падлічвалі барышы, а вось умовы працы рабочых былі вельмі цяжкімі. Працэс вытворчасці быў шкодным, але аб ахове працы і гаворкі не было. Па ўспамінах старажылаў фабрыкі, «працоўныя не бачылі адзін аднаго на адлегласці трох крокаў з-за махорачнага пылу і гарачага нікаціну», «горы махорачнага пылу ў цэхах не прыбіраліся гадамі».

Будынак фабрыкі, 1940-я гг.

Працоўны дзень складаў 12 гадзін, а дзённая плата толькі 20–30 капеек. Ды і гэтых грошай можна было не атрымаць: на фабрыцы панавала сістэма жорсткіх штрафаў. Аштрафаваць маглі не толькі за спазненне на работу або парушэнне тэхналогіі, але і за шум, размовы і спевы падчас працы. Амаль увесь працэс вытворчасці быў ручным, уся механізацыя складалася з коннага прывада для рэзкі, крышыльных станкоў і агнявога барабана для сушкі і крошкі сыравіны.

ВОСЬ ТАК ТРЭБА ПРАЦАВАЦЬ

Анастас Мікаян

У 1919 г. Віцебская махорачная фабрыка была нацыяналізавана і замест гаспадара ў яе з’явіўся дырэктар. У 1932 г. ім стаў Гаўрыіл Саламонавіч Школьнік. Цікава, што нарадзіўся ён у адзін год з Маркам Шагалам — 1887, і жыццё абодвух было цесна звязана з Пакроўскай вуліцай. Вось толькі ў той час, як 13‑гадовы Марк грыз граніт навукі ў чатырохкласным вучылішчы і зазіраўся на мінаючых гімназістак, яго аднагодка Гаўрыіл удыхаў «дым Айчыны», працуючы на махорачнай фабрыцы.

Прайшоўшы некалькі прыступак кар’ернага росту (крышыльшчык, друкар, набойшчык, інструктар набойна-бандэрольнага цэха, намеснік дырэктара), ён заняў кіруючы пост і знаходзіўся на ім 26 гадоў. Характэрна, што дырэктар махорачнай фабрыкі сам не паліў.

Пад кіраўніцтвам Г. Школьніка фабрыка паднялася на нечуваную для махорачнай прамысловасці вышыню. З 1932 па 1940 гг. прадпрыемства атрымлівала пераходзячы Чырвоны Сцяг як лідар махорачнай прамысловасці Саюза. У 1940 г. фабрыка за два тыдні выпрацоўвала столькі ж махоркі, колькі да рэвалюцыі выпрацоўвалася за год. Наркам харчовай прамысловасці Анастас Мікаян ставіў працу віцебскай махорачнай фабрыкі ў прыклад астатнім. Дырэктар за высокія вытворчыя паказчыкі быў прэміраваны персанальным легкавым аўтамабілем і ўзнагароджаны ордэнам «Знак пашаны». 

Гаўрыіл Школьнік (фотаздымак з асабістага архіва) 

Палепшыліся і ўмовы працы рабочых: быў уведзены 8‑гадзінны працоўны дзень, работнікам выдаваліся спецвопратка, ахоўныя прыстасаванні, малако і тлушчы за шкоднасць. Працэс вытворчасці быў цалкам механізаваны — ад крошкі сыравіны да падачы прадукцыі ў цэх.

Старажылы горада без цяжкасці ўзгадаюць, як выглядала прадукцыя прадпрыемства. Віцебская махорка была расфасаваная ў папяровыя пакецікі па 7 капеек за пачак. Магчымасць правесці магічны рытуал скручвання самакруткі прадастаўлялася спажыўцу. Зрэшты, махорку бралі не толькі для курэння — хатнія гаспадыні карысталіся ёю для знішчэння молі.

БОЙЦУ МАХОРКА ДОРОГА, КУРИ — И ВЫКУРИ ВРАГА!

Самуіл Маршак

За гады кіраўніцтва фабрыкай Школьніку даводзілася вырашаць нямала праблем. І галоўную з іх ён выканаў з бляскам. У цяжкія ліпеньскія дні 1941 г., калі дырэктары віцебскіх фабрык і заводаў наперабой даказвалі начальніку вакзала, што менавіта іх прадукцыя жыццёва важная для фронту і перамогі, Школьнік ужо выбіў для сваёй фабрыкі некалькі вагонаў і 3 лiпеня эвакуіраваў работнікаў і абсталяванне ў горад Маркс Саратаўскай вобласці. Тры–чатыры месяцы давялося працаваць на тытунёвай плантацыі, нарыхтоўваючы сыравіну. Да зімы на фабрыцы ўжо выпускалі прадукцыю.

Адзін з карпусоў фабрыкі пасля Другой сусветная вайны

Яшчэ ў 1930‑я гг. наркам харчовай прамысловасці А. Мікаян эмацыйна заяўляў: «Без махоркі нават ваяваць нельга. Махорка гэта абарона. Гэта праўда, не гармата, не аэраплан, але і без яе на фронце цяжка». Дык вось падчас Вялікай Айчыннай пра віцебскую махорку ведалі на ўсіх франтах. Менавіта віцебскай махоркаю забяспечвалі салдат-абаронцаў Сталінграда. 

ТАБАЧНАЙ ФАБРЫКІ, ВЯДОМА, НЕ ЗНОЙДЗЕМ МЫ СЯРОД РУІН..

Аркадзь Куляшоў

У час вайны будынак фабрыкі згарэў, застаўся толькі каркас. Работнікі, якія вярнуліся з эвакуацыі, самі аднаўлялі прадпрыемства, перакваліфікаваўшыся ў столяраў, муляроў, тынкоўшчыкаў. У студзені 1948 г. фабрыка ўжо распачала вытворчасць: за год было выпушчана 80,6 тыс. скрынь пры плане 60 тыс. І гэта не быў план дзеля плана, попыт на махорку захоўваўся высокі. Напрыклад, у 1950 г. партыя асаблівага прызначэння была адпраўлена на Далёкую Поўнач.

Пакунак віцебскай махоркі, 1940-я — 1960-я гг. Крыніца: "Народныя навіны Віцебска"

Але час не стаяў на месцы, тытунёвая прамысловасць развівалася, у СССР выпускалася больш за 50 відаў цыгарэт на любы густ і кашалёк, а вытворчасць махоркі ў ранейшых аб’ёмах была прызнана немэтазгоднай. У 1930‑я гг. рэнтабельнасць і прадукцыйнасць віцебскай фабрыкі прывяла да закрыцця махорачных фабрык у Мінску і Бабруйску, а ў хуткім часе віцебскі махорачны цэх быў далучаны да Гродзенскай тытунёвай фабрыкі.

Па чалавечых мерках махорачная фабрыка пражыла доўгае, напоўненае падзеямі жыццё. І, выканаўшы сваю місію на Зямлі, сышла ў гісторыю. І хоць «Міністэрства аховы здароўя папярэджвае», так хочацца ўявіць, як жа пахла тая легендарная віцебская махорка.

Артыкул апублікаваны ў межах серыі «Віцебск: папулярнае мінулае»

 
Vitebsk4me · 03.11.2013