Першы кінасеанс у Віцебску

Валерый Шышанаў адшукаў сапраўдныя дату і месца першага кінапаказа

 

Прынята лічыць, што першы кінасеанс у Віцебску адбыўся 15 (па старым стылі – 3) лютага 1898 года ў памяшканні яхт-клуба. Гэтая інфармацыя не выклікала ніякіх сумненняў, паколькі звычайна пацвярджалася адпаведнай цытатай з «Віцебскіх губернскіх ведамасцей». Дата фігуруе ў мностве публікацый, і 15 лютага трывала ўвайшло ў аналы віцебскай гісторыі як пачатак кінапракату і з’яўленне «вялікага нямога» ў горадзе.

Трэба адзначыць як сумны для гісторыкаў і краязнаўцаў Віцебска факт, што бліжэйшыя больш-менш поўныя падшыўкі такой важнай для гісторыі горада крыніцы, як «Віцебскія губернскія ведамасці» знаходзяцца ў бібліятэках Пецярбурга і Масквы, што робіць дадзеную крыніцу маладаступнай, і гэта адна з прычын мізэрнасці нашых ведаў пра гісторыю горада.

Але вось выпала магчымасць пагартаць запаветную падшыўку. І якое ж было наша здзіўленне, калі ў нумары за 5 лютага 1898 года выявіўся артыкул пад назвай «Апошнія сеансы сінематографа».

Змест артыкула настолькі разыходзіцца з застылым меркаваннем, што варта прывесці яго тэкст цалкам:

У чацвер, 29 студзеня, у зале яхт-клуба адбыўся сеанс сінематографа, які ў афішы абвешчаны быў апошнім. Гледачоў на гэты раз сабралася вельмі шмат і ўсе яны засталіся задаволеныя выкананнем карцін. Асабліва спадабаліся і былі паўтораны па патрабаванні публікі карціны: “Французская артылерыя на парадзе”, “Купанне неграў”, “Жаночая міжусобіца”, “Купальня”, “Дыяна”, “У Мейландзе”, “Скачка з перашкодамі”, “Іспанскі танец”. 25 студзеня ўвечары апарат сінематографа дэманстраваў ў зале духоўнай семінарыі, у прысутнасці яго правялебнасці епіскапа Аляксандра, 27 студзеня – на ваенным сходзе і 28 – у мужчынскай гімназіі, а таксама 30 чысла – у жаночай гімназіі. Загадчыкі гэтых устаноў, як і савет ваеннага сходу, уганаравалі ўладальніка апарата сінематографа сп. Каціна пісьмовымі адабрэннямі. 
Па жаданні публікі быў прызначаны яшчэ адзін сеанс сінематографа ў яхт-клубе на 1 лютага, па значна зменшаных коштах, і, акрамя таго, паступіла запрашэнне даць сеансы для выхаванцаў мужчынскага і жаночага духоўных вучылішчаў

Такім чынам, першы кінасеанс у Віцебску адбыўся 5 лютага 1898 г. па новым стылі і не ў яхт-клубе, будынак якога не захаваўся, а ў духоўнай семінарыі, у будынку якой цяпер месціцца станкаінструментальны каледж. Верагодна, паказ фільмаў у прысутнасці епіскапа быў невыпадковы – патрабавалася заручыцца ухвалой царквы, паколькі, калі меркаваць па назвах, некаторыя з фільмаў па нормах таго часу былі даволі фрывольнымі.

Віцебск. Духоўная семінарыя (злева ад Успенскага сабора), ніжэй і бліжэй да вады – яхт-клуб. Паштоўка, пач. ХХ стагоддзя. Віцебск. Духоўная семінарыя (злева ад Успенскага сабора), ніжэй і бліжэй да вады – яхт-клуб. Паштоўка, пач. ХХ стагоддзя. 

Нягледзячы на ўсю шырыню «геаграфіі» сеансаў у Віцебску, аўтар артыкула толькі пра паказ у яхт-клубе заўважыў, што гледачоў сабралася «вельмі шмат». Публіка не спяшалася ўбачыць дзівоцтва – юны «сінематограф» яшчэ меў патрэбу ў «раскрутцы». Магчыма, адпужваў высокі кошт, а магчыма – чуткі пра менш дасканалыя апараты, што дэманстравалі «фатаграфіі ў руху», – кінетаскоп Томаса Эдысана і тэатрограф Роберта Пола, пра якія казалі, што разглядзець дэманстраваную карціну было цалкам немагчыма, але сапраўдны «люм’ераўскі» апарат ужо дасягнуў неабходнай якасці.

Каштоўны артыкул і тым, што называе прозвішча першага кінапракатчыка ў Віцебску – спадара Каціна. Раней існавала меркаванне, што сінематограф прывёз у горад раз’яздны агент братоў Люм’ер – Фелікс Месгіш. Але, як бачым, у Расіі з’явіліся ўжо ўласныя ўладальнікі апаратаў вядомых французаў, якія імкнуліся ўсяляк даказаць сваю добрасумленнасць і заручыцца рэкамендацыямі і станоўчымі водгукамі.

С.А. Кацін быў і вельмі мабільным: ужо 4 чэрвеня 1898 г. ён арганізаваў паказ сінематографа ў Томску. Каб паўней адчуць атмасферу першых кінасеансаў, дазволім сабе дапоўніць наш аповед водгукамі з томскай газеты «Сібірскае жыццё». Як адзначалася, гледачоў сабралася няшмат, і збор ад першага сеансу наўрад ці апраўдаў выдаткі. Аўтар артыкула вельмі шкадаваў аб гэтым, паколькі, на яго думку, пракатчык для «найлепшага выканання праграмы» не шкадаваў сродкаў і рабіў усё магчымае:

...Маса карцін з рускага і замежнага жыцця, якія даюць поўную ілюзію і іх разнастайнасць, даставілі публіцы вельмі вялікае задавальненне, якое дапаўнялася яшчэ аркестрам музыкі, які выконваў падчас дэманстравання адпаведныя зместу карцін п’есы, чым адносна некаторых №№ праграмы ілюзія ўзмацнялася яшчэ больш.

Віцебск. Успенскі сабор, левее – Духоўная семінарыя, ніжэй на беразе – яхт-клуб. Паштоўка, пач. ХХ стагоддзя. Віцебск. Успенскі сабор, левее – Духоўная семінарыя, ніжэй на беразе – яхт-клуб. Паштоўка, пач. ХХ стагоддзя. 

На апошні сеанс 12 ліпеня гледачоў сабралася ўжо так шмат, што нават пры зніжэнні коштаў на квіткі (ложы – 4 і 5 руб., «крэслы» – ад 2 руб. 50 к., стул – 60 к., «амфітэатр» – 40, 30, 25 к., «галерэя» – 20 к.) [2] збор склаў больш за 400 рублёў [3].

Адзін з аўтараў, з захапленнем гаворачы пра паказы Каціна, прадказваў кіно вялікую будучыню:

Сінематограф – апарат, які нібы адухаўляе карціну: прырода жыве, людзі і жывёлы рухаюцца і дзейнічаюць. Наогул у шэрагу найвялікшых вынаходстваў найноўшага часу адно з першых месцаў у вобласці думкі і мастацтва можна, без сумневу, адвесці сінематографу. Узнаўляючы прыроду і жыццё, колькі разам з тым прадстаўляе ён дзівоснага, чароўнага, казачнага! <...> Так, у сінематографа мае быць вялікая будучыня: ніводнае чалавечае адчуванне, ніводная былінка не выслізне ад яго – усё ў прыродзе адновіць ён, захавае і перадасць нашчадкам у тым самым выглядзе, і пры той жа самай абстаноўцы, пры якой у вядомы момант існаваў, жыў і дзейнічаў свет. І слёзы, і гора, і радасць, і шчасце – усё перадае і пераказвае нам сінематограф. Не пойдзе ад яго і той, хто любіць, і той, хто ненавідзіць людзей. Ён бічуе зло і ўзвялічвае дабро, без слоў самыя затоеныя адчуванні выяўляе перад гледачамі. Але асабліва даводзіцца парадавацца за нашых дзяцей: сінематограф, здаецца, назаўжды цяпер можа застрахаваць іх ад тупога бессэнсоўнага зазубрывання – раней, чым прыступіць да падручніка, яно, дзіця, можа амаль усё ўзважыць і ахапіць сваім розумам, і вочы яго будуць працаваць рука аб руку з думкай, тым больш, што, як усякае новае вынаходніцтва, сінематограф будзе з кожным годам усё больш і больш ўдасканальвацца і, несумненна, суправаджацца больш шырокім і ўсебаковым ужываннем [4].

Аднак вельмі хутка выявілася, што сінематограф здольны сеяць не толькі добрае і вечнае – касу давалі зусім не пазнавальныя фільмы. А якімі былі запыты публікі, такімі былі і карціны, што дэманстраваліся пракатчыкамі.

  • [1] На синематографе // Сибирская жизнь. – 1898. – № 117. – 6 июня. – С. 2.
  • [2] Последний сеанс г. Катина с синематографом Люмьера в пользу местного школьного о-ва // Сибирская жизнь. – 1898. – № 122. – 12 июня. – С. 3.
  • [3] На синематографе в театре Королева // Сибирская жизнь. – 1898. – № 122. – 12 июня. – С. 3.
  • [4] Е.Н. Синематограф // Сибирская жизнь. – 1898. – № 121. – 11 июня. – С. 3.
 
Vitebsk4me · 01.10.2013