Кіно "не для слабонервных"

"Кінапраграма" пад час "Славянскага базару-2011" была насычанай: "Аўсянкі" Аляксея Федарчэнкі, "Вір" Гіціса Лукшаса і інш.

 

“Ёсць шмат людзей, якія не любяць “Беларусьфільм” альбо Галівуд, аднак любяць кіно само па сабе. Іх вабіць змена кадраў. Калі хочаш зразумець сапраўдных кінаманаў – паглядзі “Летуценнікаў” Берталучы,” – так ахарэктарызаваў кінаманаў адзін мой знаёмы, заснавальнік найбуйнейшага кінаклуба ў Менску.

Так, згодна з ім на ўсе сто адсоткаў. Аднак часам мы, нават калі і з’яўляемся заўзятымі кінаманамі, вядземся на фільмы знакамітых рэжысёраў, якія атрымалі прызнанне на міжнародных кінафестывалях. І тут можа здарыцца непрадбачаннае: кіно намінавалася на “Оскар”, рэжысёр або прадзюсар у залі і ўсё яшчэ хвіліну таму падавалася такім незвычайным і цікавым, а ты сядзіш, і толькі пачуццё павагі да працы кінастваральнікаў і добрае выхаванне не дазваляе табе выбегчы з залі з гучным крыкам “Ратуйце!”

“Славянка” ёсць “Славянка”: канцэрты, пьянкі-пагулянкі. Аднак інтэлектуал таксама можа знайсці сабе занятак: напрыклад, схадзіць у кіно. Балазе, “Кінапраграма-2011” была што нада – тут і нашумелыя “Аўсянкі” Аляксея Федарчэнкі, і “Вір” Гіціса Лукшаса, і “Чалавек ля вакна” Дзмітрыя Месхіева. Я на званне інтэлектуалкі не прэтэндую. Мо таму ад прагляду некаторых з фільмаў зведала шок.

Я хачу распавесці пра два розных і ў той жа час вельмі падобных па настрою фільма, што моцна кранулі мяне і якія, здаецца, я надоўга запомню. Гэта, безумоўна, “Вір” Гіціса Лукшаса і “Аўсянкі” Аляксея Федарчэнкі.

“Вір”, Гіціс Лукшас, 2009г.

Першы фільм у рамках “Кінапраграмы-2011” на які я патрапіла, быў “Вір” Гіціса Лукшаса, вядомага літоўскага рэжысёра. Гэта толькі потым, калі прыйшла дадому, адпаівала сябе салодкай гарбатай, даведалася, што рэжысёр гэты ў Літве штось накшталт Мікіты Міхалкова ў расейскім кіно. І што фільм быў зняты пасля дзесяцігадовага перапынку. І паказаць аўтар хацеў вір не столькі сацыяльны, колькі жыццёвы: штось кшталту “але лёс склаўся так….”

Чым прывабіў? У рэцэнзіі да фільма ў “Доме кіно” было напісана прыкладна так: ”фільм пра тое, як чалавек імкнецца застацца асобай у віры савецкай рэчаіснасці”. Згадзіцеся, актуальная тэма для сучаснай Беларусі. Фільм зняты на чорна-белую плёнку, што мне вельмі спадабалася: колеры не адцягваюць увагу, таму лепш разумець рэжысёра. Дарэчы, вельмі добрая падборка актораў: характарныя твары мужчын, жанчыны з даўгімі нервовымі пальцамі, тонкімі запясцямі і вялізнымі пакутніцкімі вачыма.

Сядзела ў напаўпустой кіназале і раздувалася ад самазадавальнення: вось якая я разумніца, большая частка віцебчукоў і гасцей гораду па падворках піва пацягвае, а я …А я, як потым аказалася, “папала”.

Сюжэт такі, што шматпаважаны мной Фон Трыер нервова паліць. Галоўны герой Юазапас Гаўчыс, якога расейцам прасцей называць Юзік, у дзяцінстве застаецца без бацькі. У прынцыпе, са смерці фільм і пачынаецца. І пайшло-паехала: успаміны пра старога-блазана з вёскі, чыя жонка выкінула дзіцё ў раку і сама ж туды кінулася, бо муж здрадзіў з яе роднай сястрой; смерць лепшага сябра (спрыгнуў з маста ў вір ракі, не ведаў, што пад вадой дрэва).

Пасля арміі Юзік з’язджае ў Клайпеду, пакідае самотную маці працаваць у калгасе. Прычым рэжысёр увесь час “накаляе” становішча: па музыцы і аператарскай працы пачынаеш разумець, што зараз зноў ці здарыцца штось дрэннае, ці нехта памрэ.

У Клайпедзе Юзік працуе шафёрам, жыве ў інтэрнаце, п’е. Знаеміцца з Клавай, першай сваёй жанчынай (п’юць ужо разам). У Клавы двое сынавей: Ягор і Чынгіз. Клава падкідвае яму сяброўку Маруту, з кватэрай, а сама ўжо потым, па п’яні разбіваецца на самасвале. Марута становіцца жонкай Юзіка, разам яны імкнуцца забыць яе мінулае: дзяўчына вырасла ў інтэрнаце, бо яе сям’я спілася; калі прыехала ў родную веску яе згвалцілі дваюрадныя браты.

Юзік і Машка (яна прасіла сябе так называць) жылі ў каханні. Машка зацяжарыла. Паехала на халтуру, атрымала траўму. Выкідак, дзіце даставалі кавалкамі, страціла магчымасць мець дзяцей. Калі Юзік даведаўся на падрабязнасці, стаў імпатэнтам. Сталі сварыцца. Фатальнае каханне: Марута сыйшла каб не перашкаджаць яму жыць. Яшчэ раней памірае маці. Сыну не паведамілі, таму старую пахавалі без яго. Застаўшыся адзін, Юзік скінуўся з маста (па-мойму, ніхто з залі ўжо не сумняваўся, што так і будзе). Аднак тут аўтар чамусьці яго пашкадаваў – аказваецца, так толькі магло быць: Юзік выплыў і праз смугу ў вачах пабачыў, што насустрач яму бяжыць жанчына з дзвюмя дзецьмі і сабакам.

Калі чэсна, былі моманты, калі хацелася збегчы. І яшчэ на другой гадзіне заўважыла (фільм доўжыцца больш за дзве), што з кожнай ліхтугі пачынаю гістэрычна пахіхіківаць (і не адна я). Напрыканцы нават з’явілася спартыўная цікавасць: рэжысёр заб’е герояў ці зробіць шчаслівымі? У выніку аказалася – ні тое, ні тое.

Фільм на “Кінапраграме-2011” прэзентаваў прадзюсар Арунас Стошкус. Ён распавеў, што асобныя кадры здымалі ў Вільні і Клайпедзе і вельмі складна было знайсці мейсцы, якія б адпавядалі савецкім часам. “Гарады ўвесь час перабудоўваюцца, праз год можна і не пазнаць. Як Віцебск, напрыклад,”- заўважыў Арунас. “Вір” намінаваўся на “Оскар” ад Літвы і да таго ж гэта быў першы паказ на тэрыторыі Беларусі.

Цікавыя моманты былі. Напрыклад, сам Юзік з жонкай размаўляе толькі на літоўскай мове і ўвесь час спрабуе называць яе літоўскім іменем, а не Машкай (яго маці так кліча карову). Таксама быў момант, калі ён прывозіць будучую жонку да маці ў вёску знаёміцца, і дзяўчына кажа :”Ідзі на перадзе – а я ззаду,”- на што Юзік адказвае, - ”Не, гэта толькі расейцы і цыганы так ходзяць. Мы разам пойдзем”. Па залі пабег нездаровы смешок. Я таксама не змагла стрымацца. Дарэчы, спадабалася, што аўтар наракае на савеччыну не праз словы галоўных герояў, а праз іх дзеянні: паказвае, як бязглузды грамадскі строй разбурае асобу.

Дзіўнае кіно, у якім было мейсца прыгажосці, але не было мейсца радасці і гумару. Дні два адыходзіла. Прыйшлося нават “Кісларод” Вырыпаева пераглядзець – каб ізноў жыццё колерамі насычыць…

“Аўсянкі”, Аляксей Федарчэнка, 2010г.

На наступны дзень у “Доме кіно” паказвалі “Аўсянкі”: фільм Аляксея Федарчэнкі, зняты ў 2010г. Рэжысера я ўжо ведала: мела за шчасце глядзець яго твор “Першыя на Месяцы” (гран-пры Венецыянскага кінафестывалю, 2005). Улічваючы, што ўзгаданы вышэй фільм - цудоўная камедыя, знятаў ў жанры псеўда-дакументалістыкі, чакала ад “Аўсянак” цікавага сюжэту. Дый і фільм, як вядома, атрымаў міжнароднае прызнанне і паспеў нахапаць прызоў і намінацый, адзначыцца на Венецыянскім кінафестывалі. І ведаеце што? Ужо на самым пачатку мне стала брыдка: ад сюжэту, ад актораў, ад самога настрою фільму. Пры такіх умовах ад аператарскай працы (якая сталася адзінай прыемнасцю) асалоды атрымаць не ўдалося. Чаму? Мае тлумачэнні.

Сюжэт фільма даволі просты: буйны прадпрымальнік Мірон Аляксеевіч едзе хаваць сваю жонку. Кампанію яму складае фатограф Аіст з таго ж прадпрыемства. Таксама фатограф вязе з сабой маленькі птушачак аўсянак, ціўкат якіх, ужо потым, напрыканцы, з’яўляецца своеасаблівым развітаннем не толькі з памерлай, але і завяршае фільм.

Асаблівасцю галоўных героеў з’яўляецца іх паходжанне: яны са старажытнага фінскага народа меры, што згубіліся ў кастрамской глушы. Усю дарогу, да самага спальвання цела каханай на беразе Акі, галоўны герой узгадвае традыцыі свайго народу (насамрэч гэтыя традыцыі Федарчэнка проста прыдумаў, чым і выклікаў нараканні гледачоў на шматлікіх кінафорумах). Фільм насычаны велічнымі пейзажамі Паўночнага Паволжа. Прычым аўтар настолькі жадае данесці настрой герояў, што гледачы вымушаны разглядаць кожны кусцік альбо лужыну па колькі хвілін. Улічваючы, што надвор’е ўвесь час то дождж, то імжа, разглядванне хутка надакучвае.

Аднак не гэта адштурхоўвае: галоўны герой увесь час настальжыруе па сямейным жыцці, прычым па традыцыі яго народа, калі насамрэч кахаеш, трэба распавядаць пра памерлага самыя інтымныя і патаемныя рэчы. І гэта часам не вельмі прыемна. Галоўны герой узгадвае ўсё – пачынаючы з паліваннем цела каханай водкай, і сканчваючы ўплятаннем рознакаляровых нітак у “жаночыя валасы” будучай жонкі. Дадайце сюды кадры з падрабязным абмываннем голага цела пакойніцы і…і хочацца заплюшчыць вочы.

Я ўсё разумею – вось яно, звычайнае жыццё. Вось яны, звычайныя людзі. Аднак гэтых людзей я магу пабачыць, проста выйшаўшы на вуліцу. І мне зусім не хочацца глядзець пра іх фільмы. Ці капацца ў іх бруднай бялізне. Гэта як седзячы ў трамваі глядзець на бязгуста расфарбаваную кандуктарку і думаць пра яе вялікае гарачае сэрца і тонкую душэўную арганізацыю і пры гэтым ўяўляць, як яна прыходзіць да дому, чытае Дастаеўскага, а потым,не здымаючы начной кашулі, займаецца вычварэннямі з мужам у ложку….

Аданак, як мне падалося, рэжысер “Аўсянак”, у адрознеенні ад аўтара кіно “Вір”, не зрабіў нічога, каб галоўны герой спадабаўся. Таму ў мяне гэты сталы, стомлены чалавек ніякіх эмоцыяў не выклікаў. Не заўважыла я ў фільме водбліскаў таго святла, які накладвае сапраўднае каханне на твары людзей, сцірае пошласць з дзеянняў…І яшчэ…Мне падалося што я паглядзела на жыццё вачыма старога мужчыны, які даўно ўжо не можа адчуць асалоду ад фізічнага кахання, і таму падглядвае за ўсімі. І трапляе на нейкія парнаграфічныя моманты жыцця.

Вось і атрымалася, што ў гэты фільме мяня парадвала толькі праца аператара і гульня Віктара Сухарукава (каму ж яна можа не спадабацца?!), які грае дзівака-паэта – бацьку фатографа Аіста. Вось яна, загадковая руская душа: схаваная паэзія і цнатлівасць у абыдзенным брудзе і пошласці.

vizh

 
Vitebsk4me · 23.07.2011